Kort antwoord: Een zuurdesemstarter maak je van alleen meel en water. Meng 50 gram volkoren rogge- of tarwemeel met 50 gram lauw water in een glazen pot, leg het deksel er los op en voed hem vanaf dag 2 elke dag: alles weg op 50 gram na, dan weer 50 gram meel en 50 gram water erbij. Het gaat het vlotst tussen 22 en 26 graden. In een koele novemberkeuken duurt het eerder 10 tot 14 dagen dan een week, dus zoek een warm plekje zonder directe hitte. Hij is klaar als hij een paar dagen achter elkaar binnen 4 tot 8 uur verdubbelt en fris zuur ruikt.

November is voor mij de maand waarin de keuken weer het warme hart van het huis wordt. Buiten is het vroeg donker, de tuin rust, de laatste potten van de najaarsoogst staan op de plank. En dan komt het verlangen naar iets dat langzaam gaat, dat je elke dag even aandacht geeft. Een zuurdesemstarter is precies dat. Een glazen pot met meel en water die in een paar weken tot leven komt, met een elastiekje eromheen zodat je kunt zien hoe hij groeit. Het is fermenteren in zijn eenvoudigste vorm, en het eindigt met brood uit je eigen oven.
Dit stuk hoort bij de hub Conserveren, waar ik fermenteren en drogen bij elkaar zet. Zuurdesem werkt met dezelfde wilde gisten en melkzuurbacteriën als zuurkool, dus wie fermenteren voor beginners al gelezen heeft, herkent veel. Voor het najaarsritme verder kun je naar Seizoen najaar, en de ambachtelijke kant van brood en deeg zit op de hub Ambacht.
Waarom november een goede maand is (en waarom het wat langer duurt)
In de zomer is een starter snel, soms te snel. In november gaat alles rustiger, en dat past bij het seizoen. Je bakt weer vaker, de oven verwarmt meteen de keuken, en een brood dat een nacht in de koelkast rijst, past goed in een weekend thuis.
Het enige waar je rekening mee houdt is de temperatuur. Een starter werkt het vlotst tussen 22 en 26 graden. Veel keukens zijn in november eerder 18 tot 20 graden, en 's nachts nog koeler. Daar gaat hij niet dood van, hij werkt alleen trager. Reken daarom op 10 tot 14 dagen in plaats van een week, en help hem een handje met een warm plekje en lauw water.
| Keukentemperatuur | Tempo | Ongeveer klaar na | Tip |
|---|---|---|---|
| 24 tot 26 °C | Vlot | 7 tot 10 dagen | Let op dat hij niet uitgehongerd raakt; eventueel twee keer per dag voeden |
| 20 tot 22 °C | Rustig | 10 tot 12 dagen | Voeden met lauw water van rond 26 °C |
| 17 tot 19 °C | Traag | 12 tot 14 dagen of langer | Zoek een warmer plekje; een dag stilte is nog geen reden om te stoppen |
| Onder 15 °C | Bijna stil | Niet geschikt om op te starten | Zo koud houd je een starter die al actief is, in de koelkast |
Wat heb je nodig?
- Een glazen pot van ongeveer een halve tot een hele liter, met een deksel dat je er los op kunt leggen. In glas zie je de belletjes en hoe hoog hij komt.
- Volkoren roggemeel of volkoren tarwemeel. Daar zitten meer natuurlijke gisten en voedingsstoffen in dan in witte bloem, dus hij komt sneller op gang.
- Lauw water. Kraanwater is in Nederland meestal prima. Laat het eventueel even staan als het sterk naar chloor ruikt.
- Een keukenweegschaal, want op het oog is lastig.
- Een elastiekje om de pot, als meetlat.
Stap voor stap: zuurdesemstarter maken
- Weeg in een schone glazen pot 50 gram volkoren roggemeel of volkoren tarwemeel af en voeg 50 gram lauw water toe. Roer tot er geen droge plekjes meer zijn.
- Leg het deksel er los op en zet een elastiekje om de pot op de hoogte van het deeg, zodat je ziet hoeveel hij rijst.
- Zet de pot op een warm plekje van ongeveer 22 tot 26 graden, zonder directe hitte.
- Gooi vanaf dag 2 elke dag alles weg op ongeveer 50 gram na, en voed met 50 gram meel en 50 gram lauw water. Roer goed en zet het elastiekje opnieuw.
- Blijf voeden, ook als hij een paar dagen stil lijkt. Dat rustige moment rond dag 3 tot 5 hoort erbij.
- Ruikt hij fris zuur en verdubbelt hij binnen 4 tot 8 uur na het voeden, dan voed je hem voortaan twee keer per dag om hem sterker te maken.
- Verdubbelt hij drie dagen achter elkaar netjes, dan is hij klaar om mee te bakken. Bewaar hem daarna in de koelkast en voed hem eens per week.
Weggooien voelt zonde, maar het is nodig: anders groeit de pot elke dag en wordt de verhouding scheef. Het overschot van de tweede week kun je wel gebruiken, bijvoorbeeld door een paar eetlepels door pannenkoekbeslag of crackerdeeg te roeren.
Een warm plekje in een koele keuken
Het grootste verschil tussen een starter in juli en een starter in november zit in waar je de pot zet. Een paar plekken die goed werken:
- Bovenop de koelkast, waar de warmte van de motor naar boven komt.
- In de oven met alleen het lampje aan en de deur op een kier. Zet er een briefje op, zodat niemand de oven aanzet met de pot erin.
- In een kastje in een warme ruimte, bijvoorbeeld naast de cv-ketel.
- Niet op de verwarming of in de volle zon op de vensterbank: dan wordt hij te warm en droogt de bovenkant uit.
Een eenvoudige thermometer naast de pot helpt om te zien hoe warm een plek echt is. Daarnaast doet lauw water van rond de 26 graden bij elke voeding veel: zo krijgt hij elke dag een warme start.
Hoe weet je dat hij klaar is?
Rond dag 2 of 3 zie je vaak een flinke bubbelpiek, en daarna wordt het een paar dagen stil. Dat is normaal: de eerste snelle bacteriën maken plaats voor de zuurdesemcultuur. Blijf voeden. Daarna komt hij terug, en steeds voorspelbaarder.
- Verdubbelt een paar dagen achter elkaar binnen 4 tot 8 uur na het voeden.
- Ruikt fris zuur, een beetje als yoghurt of appel, niet meer als oude kaas of lijm.
- Zit vol belletjes, ook aan de onderkant en zijkant van de pot, en voelt luchtig als je erin roert.
Een theelepel starter in een glas water laten drijven is een bekende test, maar niet altijd betrouwbaar. Het elastiekje en je neus zeggen meer.
Wat gaat er mis, en wat doe je dan?
| Wat je ziet | Wat het meestal is | Wat je doet |
|---|---|---|
| Grijs of bruin laagje vocht bovenop | Honger (hooch) | Afgieten of erdoor roeren en voeden |
| Dagenlang geen rijzing | Te koud of nog in de stille fase | Warmer plekje, lauw water, gewoon doorgaan met voeden |
| Sterke geur van aceton of nagellak | Uitgehongerd | Vaker voeden, of iets meer meel en water per voeding |
| Droog korstje bovenop | Deksel lag te open of te warm | Korstje eraf, deksel er los op |
| Roze, oranje of harige schimmel | Bederf | Weggooien, pot goed schoonmaken en opnieuw beginnen |

Je eerste brood: een rustig recept voor het weekend
Is je starter klaar, dan kun je bakken. Een eenvoudige verhouding om mee te beginnen:
- 500 gram tarwebloem (eventueel 50 tot 100 gram daarvan volkoren)
- 350 gram lauw water
- 100 gram actieve starter, op zijn hoogtepunt een paar uur na het voeden
- 10 gram zout
- Meng bloem en water en laat het een half uur staan. Voeg dan starter en zout toe en kneed of knijp het er goed door.
- Laat het deeg op kamertemperatuur rijzen. Rek en vouw het in het eerste twee uur om het half uur een keer. In een koele keuken duurt deze eerste rijs al snel 6 tot 10 uur; het deeg is klaar als het zichtbaar gegroeid is en luchtig aanvoelt.
- Vorm een bol, leg die met de naad naar boven in een met meel bestoven rijsmand en zet hem afgedekt een nacht in de koelkast.
- Verwarm de oven met een gietijzeren pan erin voor op 250 graden. Kantel het deeg op bakpapier, snijd de bovenkant in en bak het 20 minuten met deksel, daarna 20 tot 25 minuten zonder deksel op 230 graden, tot de korst diep goudbruin is.
- Laat het brood minstens een uur afkoelen voor je het aansnijdt.
De koude nacht in de koelkast is in november een cadeautje: je hebt de tijd aan je kant, en 's ochtends ruikt het hele huis naar brood.
Je starter bewaren als je niet elke dag bakt
Bak je een keer per week of minder, zet de starter dan in de koelkast, met het deksel er los op. Daar werkt hij heel langzaam door, en is een voeding eens per week genoeg. Een dag voor het bakken haal je hem eruit en voed je hem een of twee keer op kamertemperatuur, tot hij weer netjes rijst.
Een starter die een paar weken vergeten is, kun je vaak nog terughalen: giet het vocht af, schep een lepel van het midden in een schone pot en voed een paar dagen op een warme plek. Hoe ik verder met glas en voorraad in de kast omga, staat op de hub Bewaren. En wie in de koude maanden nog meer in het glas wil zetten, vindt in najaarskool in het glas de groentekant van hetzelfde verhaal.
Veelgestelde vragen
Hoe lang duurt het om een zuurdesemstarter te maken?
Meestal een tot twee weken. In een warme keuken van rond de 24 graden is een starter vaak na 7 tot 10 dagen actief genoeg. In een koele novemberkeuken van 18 tot 20 graden duurt het eerder 10 tot 14 dagen, soms langer. Hij is klaar als hij een paar dagen achter elkaar binnen 4 tot 8 uur na het voeden in volume verdubbelt.
Welk meel gebruik je voor een zuurdesemstarter?
Begin met volkoren roggemeel of volkoren tarwemeel. Daar zitten van nature meer gisten en bacteriën en voedingsstoffen in dan in witte bloem, waardoor de starter sneller op gang komt. Zodra hij actief is, kun je hem voeden met het meel waar je mee bakt.
Wat is een goede temperatuur voor een zuurdesemstarter?
Tussen de 22 en 26 graden gaat het het vlotst. Onder de 20 graden werkt hij trager, maar hij gaat niet dood. Zet de pot in november op een warme plek zonder directe hitte: bovenop de koelkast, in een keukenkastje boven een warme ruimte of in de oven met alleen het lampje aan en de deur op een kier. Gebruik lauw water van rond de 26 graden bij het voeden.
Waarom borrelt mijn starter de eerste dagen en daarna niet meer?
Dat is heel normaal. De eerste dagen geven andere bacteriën een snelle bubbelpiek, daarna wordt het rustiger terwijl de zuurdesemcultuur het overneemt. Blijf gewoon elke dag voeden. Na een paar dagen komt de activiteit terug en wordt hij steeds voorspelbaarder.
Wat is het grijze laagje vocht bovenop mijn starter?
Dat laagje heet ook wel hooch en betekent meestal dat de starter honger heeft. Giet het af of roer het erdoor, en voed hem. Roze, oranje of harige schimmel is iets anders: gooi de starter dan weg en begin opnieuw met een schone pot.
Hoe bewaar je een zuurdesemstarter als je niet elke dag bakt?
In de koelkast, in een pot met het deksel er los op. Voed hem dan ongeveer eens per week. Wil je bakken, haal hem dan een dag van tevoren uit de koelkast en voed hem een of twee keer op kamertemperatuur tot hij weer goed rijst.
Vragen van lezers
Vragen die lezers mij over dit onderwerp sturen, zet ik hier met mijn antwoord. Ik plaats alleen de vraag zelf, zonder naam of mailadres.
Er staan nog geen lezersvragen bij dit artikel. Jouw vraag kan de eerste zijn.
Reacties
Heb je dit zelf geprobeerd, of pak je het anders aan? Schrijf het hieronder. Je reactie staat meteen online. Spam wordt automatisch tegengehouden.
Nog geen reacties bij dit artikel.